16 дней против насилия

2-тема. 3-лекция.

КГ-Тема-2-Лекция-3-Особенности-оказания-помощи-людям-с-инвалидностью-и-пожилым

2-тема. Үй-бүлөлүк зомбулуктан жабыр тарткан адамдар үчүн стандарттык операциондук процедуралар

  3-лекция. Майыптыгы бар адамдарга, улгайган адамдарга жана үй-бүлөнүн башка аярлуу топторуна жардам көрсөтүүнүн өзгөчөлүктөрү

Мыйзамдын 4-беренесине ылайык, мамлекеттик органдар ишмердүүлүктөрүндө кош бойлуу жана эмчек эмизген аялдардын, майыптыгы бар адамдардын, балдардын, аракетке жөндөмсүз деп таанылган адамдардын, улгайган адамдардын жана үй-бүлөлүк зомбулуктан жабыр тарткан адамдардын өзгөчө муктаждыктарын жана кызыкчылыктарын эске алуулары керек. Майыптыгы бар адамдар, улгайган адамдар жана үй-бүлөнүн башка аярлуу мүчөлөрү үй-бүлөдө ар түрдүү кыйынчылыктарга, түшүнбөстүктөргө жана зомбулукка кабылышы мүмкүн болгон өзгөчө категорияга кирет. Бул топторго көп учурда маалыматтын, билим алуунун, эмгек ишмердүүлүгүнүн жана кызмат көрсөтүүлөрдүн жеткиликтүүлүгү чектелүү, бул алардын үй-бүлөнүн жашоосуна жана социалдык жашоого толук кандуу катышуусун чектейт. Мындай топтор үй-бүлөдөгү зомбулуктан же этибарсыз мамиледен жабыр тартышкан учурда, кесепеттери көбүрөөк оор болушу мүмкүн, себеби аларга зарыл жардам алуу жана колдоого ээ болуу татаалыраак. Ушуга байланыштуу, зомбулукту, этибарсыз мамилени аныктоо суроолоруна жана майыптыгы бар адамдарды, үй-бүлөнүн улгайган мүчөлөрүн жана башка аярлуу топторду адекваттуу колдоо көрсөтүү менен камсыз кылууга өзгөчө көӊүл буруу маанилүү. 

Майыптыгы бар адамдар менен сүйлөшүүнүн өзгөчөлүгү 

Майыптыгы бар адамдар менен өз ара аракеттенишүүдө алардын кызмат көрсөтүүлөрдү башка жарандар менен теӊ укуктуулукта пайдаланууга ээ болуусуна тоскоол болгон тоскоолдуктарды жеӊүүнү камсыз кылган жардам менен камсыз кылуу зарыл. Алардын керектөөлөрүн  туура кабыл алуу жана кызмат көрсөтүүлөрдү жана жардамдарды сапаттуу берүү менен камсыз кылуу үчүн коммуникативдик компетенттүүлүк маанилүү.   

Майыптыгы бар адамдар менен натыйжалуу жана урмат-сыйга негиздеп сүйлөшүүгө 

жардам берген бир катар жалпы эрежелер бар.

1.Адамга кайрылуу: сиз майыптыгы бар адам менен сүйлөшүп жаткан учурда, сүйлөшүүгө кошо катышып жаткан аны коштогон адамга же сурдокотормочуга эмес, майыптыгы бар адамдын өзүнө кайрылып сүйлөӊүз. 

2. Колду кысуу: сизди майыптыгы бар адам менен тааныштырып жатканда, анын колун кысуу толугу менен табигый нерсе болуп эсептелет: ал тургай колун кыйынчылык менен кыймылдаткан же протез колдонгон адамдардын дагы колун толук кысууга болот – оӊ же сол колун, буга толук жол берилет.  

3. Өзүӊүздүн жана башкалардын атын атаӊыз: сиз көрүүсү начар же таптакыр көрбөгөн адам менен жолукканда, өзүӊүздүн атыӊызды жана сиз менен келген адамдардын аттарын милдеттүү түрдө атаӊыз. Эгерде сиз аны менен тайпадагы жалпы сүйлөшүүнүн алкагында сүйлөшүп жатсаӊыз, сиз азыр кимге кайрылып жатканыӊызды түшүндүрүүнү жана өзүӊүздү атаганды унутпаӊыз.   

4. Жардам көрсөтүүнү сунуштоо: эгер сиз жардам көрсөтүүнү сунуштасаӊыз (мисалы, көрүүсү начар адамга таяк берүү), анда ал жардамды кабыл алганча күтүп туруу зарыл, андан кийин гана эмнени жана кантип жасоо керектигин сураш керек. 

5. Адекваттуулук жана сылыктык: майыптыгы бар чоӊ адамдарга, кадимки чоӊ адамдарга кайрылгандай эле кайрылуу керек. Аларга атынан атап жана сиз деп кайрылса болот. 

6. Кресло-арабага таянбаӊыз: майыптыгы бар кимдир-бирөөнүн арабасына таянуу же жөлөнүү – аны колдонгон адамдын өзүнө таянуу же жөлөнүү менен барабар жана бул дагы ачууланууну чакырат. Майыптыгы бар адам үчүн араба – бул аны колдонгон адамдын кол тийгис мейкиндигинин бир бөлүгү. 

7. Көӊүл коюучулук жана чыдамкайлык: Сиз сүйлөшүү кыйынчылыкка турган адам менен сүйлөшүп жатканда, аны кунт коюп угуу керек. Чыдамдуу болуу, адам фразаны өзү аяктаганча күтүү зарыл. Анын сөзүн оӊдоо жана аны үчүн аягына чыгып айтып коюуга болбойт. Эгерде сиз аны түшүнбөй жатсаӊыз деле, түшүнүп жаткандай жасалмалабаӊыз. Сиз түшүндүм деп кайталашыӊыз керек, бул адамдын сизге жооп берүүсүнө – а сиздин аны түшүнүүӊүзгө жардам берет,

8. Сүйлөшүү үчүн жайгашуу: сиз майыптыгы бар адамдын арабасын же балдак колдонгон адам менен сүйлөшүп жатканда, сиздин жана анын көздөрү бир деӊгээлде болгондой жайгашуу керек, мындай абалда сүйлөшүү жеӊил болот. Эриндердин кыймылдашы боюнча окуй алгандар менен сүйлөшүп жатып, Сизге жарык тийип тургандай жана Сиз жакшы көрүнө тургандай абалда  жайгашуу зарыл, сизге эч нерсе тоскоол болбошуна аракет кылуу керек. 

9. Адамдын көӊүлүн бурдуруу: угуусу начар адамдын көӊүлүн бурдуруу үчүн ага кол булгалоо же ийининен таптоо керек. Анын көзүнө тике кароо жана так сүйлөө зарыл, бирок угуусу начар адамдардын баары эле эрини боюнча окуй бербестигин эстен чыгарбоо зарыл. 

10. Угуусу же көрүүсү начар адамдарга кийинкидей сөздөрдү айтып байкабай жаӊылыштык кетирип алсаӊыз, уялбаӊыз: «көрүшөбүз» же «сиз бул жөнүндө уктуӊузбу?». Эл аралык деӊгээлде организминин ар түрдүү функциялары жабыр тарткан адамдар менен сүйлөшүүнүн эрежелери бар жана ал болушунча кеӊири. Негизгиси калыстык, сыйлоо, чыдамкайлык болуп эсептелет. 

Төмөнкү таблицада ден соолугунун бузулуусунун түрүнөн көз карандылуу түрдө майыптыгы бар адамдар менен сүйлөшүүнүн айрым өзгөчөлүктөрү келтирилген.

1-таблица. Майыптыгы бар адамдар менен өз ара аракеттенишүүнүн өзгөчөлүгү

Бузулуунун түрлөрү

Ылайыктуу суроолор/жооптор

Таяныч кыймыл аппаратынын   мүмкүнчүлүктөрү чектелген учурда

  • Сүйлөшүп жаткан учурда майыптыгы бар адам менен бирдей деӊгээлде олтургула, мисалы, коляскадагы адамды башын нары-бери бурдуруп убара кылбоо үчүн жанына үстөл коюп олтургула.

  • Уруксаты жок балдактарды, таяктарды, ичке таяктарды же майыптар үчүн креслону нары-бери жылдырбагыла.

  • Майыптар үчүн араба (коляска) – бул адамдын кол тийбес жеке чектеринин бир бөлүгү. Арабага (коляскага) жөлөнбөгүлө.  Арабаны нары-бери жылдырууга жардам берүүдөн мурун, жардам керекпи деп сунуш кылуу зарыл. 

 Угууга тиешелүү көйгөйлөр

  • Өзүӊөрдүн райондогу сурдокотормочулардын тизмеси силерде бар болсун.

  • Угуусу начар адамга ыӊгайлуу болгондой жайгашуу зарыл, мисалы, жеке угууну күчтөндүрүүчү каражат тарабынан. 

  • Сүйлөшүүнүн башында кызмат көрсөтүүлөрдүн угуусу начар колдонуучусу силерге көӊүл буруп жатабы карап көӊүл буруп койгула. 

  • Эгер кызмат көрсөтүүнүн колдонуучусу силердин жүзүӊөр тарапты карабаса, өтө кылдаттык менен анын ийинине колуӊарды койгула. 

  • Кыйкырбагыла жана үнүӊөрдү бийик чыгарбагыла. Кызмат көрсөтүүнү колдонуучусуна түз карагыла жана оозуӊарды колуӊар менен жаппагыла. Силерди түшүнүп жатабы көӊүл буруп койгула. 

  • Адам үчүн ыӊгайлуу сүйлөшүүнүн жолун болушунча тезирээк аныктагыла жана белгилегиле. 

  • Кыска жана жөнөкөй фразаларды колдонгула, сүйлөп жатканда атайын терминдерди жана сүйлөмдөрдөгү татаал конструкцияларды колдонбогула. 

  • Кызмат көрсөтүүнүн колдонуучусу эриндериӊер аркылуу окуй алгыдай кылып, жай жана так сүйлөгүлө. 

  • Сурдокотормочуну чакырууга мүмкүнчүлүгүӊөр бар болсун.

Көрүүгө тиешелүү көйгөйлөр

  • Көрүүсү начар адамга сөзсүз түрдө өзүӊөрдүн аты-жөнүӊөрдү айтышыӊар зарыл, сүйлөшүүгө катыша турган башка адамдарды, ошондой эле ал жерде турган башка адамдарды дагы тааныштыруу керек (зарылчылык бар болсо, бир гана аттарын атап койбостон, алардын иштеген кызматтарын дагы айтуу зарыл).

  • Көрүүсү адамга олтурууну сунуштаганда, аны колунан кармап, олтургучтун жөлөнгүчүнө же чыканагынан жөлөп олтурууга жардам берүү зарыл. 

  • Сүйлөшүп жатканда коштоп келген адамга эмес, кызмат көрсөтүүнүн колдонуучусунун өзүнө карап кайрылгыла. Эгер сүйлөшүүгө бир нече адам катышып жатса, азыр кимге кайрылып жатканыӊарды улам тактап турганды жана өзүӊөрдүн атыӊарды атап турганды унутпагыла. 

  • Эскертүүсүз адамга жакындабагыла. 

  • Кызмат көрсөтүүнүн колдонуучусу сизди таптакыр көргөн жок деп ойлобоӊуз.

  • Кызмат көрсөтүүнүн колдонуучусунун таягын же нары-бери жүрүүнүн башка каражатын алып салбагыла. 

  • Зарыл маалыматты даярдап койгула, мисалы чоӊ тамгалар менен басылып чыгарылган, аудиоформаттагы же Брайля форматындагы укуктар жана жардам берүү кызматтары жөнүндө маалыматтарды. 

  • Зарылчылык бар болсо, көрүүсү начар адамга бир нерсени окуп берүү, үндүн бийиктигин нормалдуу кылып сүйлөө жана маалыматты коё бербөө зарыл.

Сүйлөөгө тиешелүү көйгөйлөр

  • Эгер адамда сүйлөөгө байланыштуу көйгөйлөр бар болсо, бул анын угуусунда дагы көйгөйлөр бар дегенди түшүндүрбөйт.

  • Сүйлөөдө кыйынчылыктарды сезген адамдын сөзүн бөлбөө жана оӊдобоо керек. 

  • Шаштырбагыла, адамга өзүнүн көйгөйүн түшүндүрүү үчүн канча убакыт зарыл болсо, ошончо убакыт бергиле. 

  • Ал өз оюн толук айтып бүткөндөн кийин гана сүйлөп баштагыла. 

  • Эгер силер бир нерсени түшүнбөй калсаӊар, ал адамдан кайра кайталап коюусун сурангыла. 

  • Суроолорду кызмат көрсөтүүнүн колдонуучусу «ооба» же «жок» деп жооп бере тургандай кылып түзгүлө. 

  • Тилдик коммуникацияда олуттуу тоскоолдуктар бар болсо, маалымат алмашуунун альтернативдүү жолун кылдаттык менен сунуштагыла, мисалы, жазышууну.

Интеллектуалдык мүчүлүштүктөр

  • Когнитивдик (интеллектуалдык) мүчүлүштүктөрү бар адам менен өз ара аракеттенишүүдө визуалдык байланышууну колдонуу аркылуу анын жүзүнө кароо зарыл. Муну менен катар эгерде ага жагымсыз болуп жатса, көзмө көз байланышууну сактоону сурануу сунушталбайт. 

  • Интеллектуалдык мүчүлүштүктөрү бар адамдын катышуусундагы сүйлөшүүдө ал жөнүндө үчүнчү тарапка эч нерсе деп айтууга, анын ичинде ал башка адамдардын ортосундагы сүйлөшүүнү түшүнбөгөндүгү жөнүндө эскертүүгө жол берилбейт. 

  • Жөнөкөй сөздөрдү жана кыска сүйлөмдөрдү колдонгула. 

  • Кызмат көрсөтүүнүн колдонуучусу жеӊил түшүнүүсүнө жардам берүү үчүн сүйлөшүүнүн ар түрдүү куралдарын колдонуп маанилүү маалыматты жана нускамаларды кайталагыла (мисалы, анатомиялык моделдерди же куурчактарды);

  • Эсиӊерден чыгарбагыла, интеллектуалдык өнүгүүсүндө мүчүлүштүктөрү бар, бирок кыймыл-аракетинин жөндөмдүүлүгү сакталган адамдар өздөрү аӊ-сезимдүү тандоо жасоого укуктуу: жардамды кабыл алуу керекпи же жокпу, кандайдыр бир кызмат көрсөтүүдөн колдонууга макулдук берүү керекпи, башка чечимдерди кабыл алууда, ошондой эле зарыл документтерге кол коюуда. 

  • Кызмат көрсөтүүнүн колдонуучусуна кошумча суроолор пайда болуп калган учурда байланышуу үчүн телефон номурду таштагыла же кызмат көрсөтүүнүн жеткирүүчүсүнө кайрадан кайрылуунун жолун айтып койгула. 

  • Чыдамкайлыкты, кылдаттыкты, сүйлөшүп жаткан адамга кылдат мамиле кылып жатканыӊарды көрсөтүүӊөр керек, бардык зарыл темаларды талкуулап, жана дагы билип туруп анын мүмкүнчүлүктөрүн же кадыр-баркын төмөндөтүүгө аракет кылбагыла, бой көтөрүп сүйлөбөгүлө, сөздү кесе сүйлөгөнгө негиз бар болсо дагы буга жол бербегиле.  

Төмөндө 2-таблицада майыптыгы бар адамдар менен сүйлөшүүнү жакшыртууга жардам берген туура терминдер келтирилди. 

2-таблица. Майыптыгы бар адамдарга карата туура терминдерди колдонуу

Туура эмес термин

            Туура термин

Майып (кыз/эркек)

Майыптыгы бар эркек адам;

Майыптыг бар аял;

Майыптыгы бар адамдар.

БЦШ бала (кыз)

БЦШ бар адам

Даун

Даун синдрому менен жашаган адам;

Даун синдрому бар адам;

Өнүгүүсү өзгөчө адамдар. 

Дүлөй-дудуктар

Угуусу начар адамдар; угуусун жоготкон адамдар.

Арабада (коляскада) олтургандар

Араба колдонуучу; арабадагы адам

Улгайган адамдар менен сүйлөшүүнүн өзгөчөлүктөрү 

Улгайган адамдарга карата зомбулук көп учурда жабык бойдон калат, анткени ал адатта үй-бүлөнүн чектеринде болуп өтөт, бул аныктоону жана кийлигишүүнү татаалдаштырат. Жүргүзүлгөн изилдөөгө ылайык, респонденттердин 71%  биздин өлкөдө улгайган адамдарга карата үй-бүлөлүк зомбулук көйгөйү бар деп эсептешет. 

Улгайган адамдар, эрежеге ылайык, үй-бүлөдөгү зомбулук жөнүндө билдиришпейт: алар уялышат, ачыкка чыгарууну же жазалоону каалашпайт, жардам сурап кайрылуу мүмкүнчүлүгүнө ээ эмес же жөн гана учурда колдонуудагы мыйзамдар аларга коргоо жана жардам көрсөтө аларын билишпейт.

Үй-бүлөлүк зомбулуктан жабыр тарткан улгайган адамдар менен сүйлөшүү өзгөчө сезимталдыкты талап кылат. Бир гана угуу маанилүү эмес, ошондой эле айтуу мүмкүнчүлүгүн берип кунт коюп көӊүл буруу маанилүү. Жаӊсоолор, мимика жана дене боюунун абалы сыяктуу вербалдык эмес белгилердин артынан байкаганды билүү, адам кандай сезимде болуп жаткандыгын жакшы түшүнүүгө жардам берет. Сүйлөшүүнүн бирдей деӊгээлин орнотуу маанилүү, мисалы, улгайган адам менен бирдей катарда отуруу. 

Жогоруда айтылгандардан сырткары, улгайган адамдар менен сүйлөшүүдө кийинки эрежелерди сактоо сунушталат: 

  1. Байкап сүйлөө.  Болушунча бийик, бирок орточо ылдамдыкта сүйлөө зарыл, улгайган адамды таарынтып албоо үчүн сөздөрдү абайлап сүйлөө керек. Зомбулук жөнүндө сүйлөшкөндө конфиденциалдуулукту кылдат сактоо зарыл жана бөлмөдөн зомбулук жасашы мүмкүн болгон адамдарды чыгарып салуу керек. Улгайган адамдын коопсуздугун камсыз кылуу өзгөчө көзөмөлдү талап кылат. 

  2. Туура суроолорду берүү. Мисалы, бир тараптуу жооп берүүнү алдын ала билдирген «Сиз өзүӊүздү жакшы сезип жатасызбы?» – деген суроону бергендин ордуна, «Сиз өзүӊүздү кандай сезип жатасыз?» – деген суроону берүү көбүрөөк натыйжалуу, бул сүйлөшүп жаткан адамга өзү жөнүндө кыйла кенен айтып берүү мүмкүнчүлүгүн берет. Орунсуз жана таӊуулоочу  маанайдагы комментарийлерден жана суроолордон качуу маанилүү, мисалы, улгайган адамдын үй-бүлө мүчөлөрүнө баа бербөө же талкуулабоо керек. 

  3. Улгайган адамдардын эмоцияларына жана абалына туура таасир этүү. Улгайган адам зомбулук жөнүндө айтып жатканда толкунданып кетүүсү, анын ден соолугунун абалы начарлоо мүмкүн, мисалы, кан басымы жогорулап кетүүсү, жүрөгү тез-тезден согуп баштоосу, башы ооруп чыгуусу мүмкүн. Ошондуктан, эгерде сиз улгайган адамдын эмоционалдык абалы туруктуу болбой жатканын көрүп жатсаӊыз, анда аны тынчтандырыӊыз, дарыгерди чакырууну, ал дайыма ичкен дарыларын ичүүсүн сунуштаӊыз.